به كلى مايهء زيادى جسارت سيد صيد ثوينى و جميع انگليسها خواهد بود . به سيد ثوينى كه به خصوص گوشمالى واجب است كه با اين همه رأفت امناى دولت علّيه در حق او كه در حقيقت تشخّص و بزرگى او بسته به مداخل بنادر ايران است اين نوع نمك به حرامى نمايد . زياده از حد مؤثر است اگر رخنه در عمل اجارهء بنادر بشود كه نهايت به جا است و به سزاى خود مىرسد و ديگر از كارگزاران دولت علّيه همين قدر بكنند كه سيد ثوينى نتواند به زور گوادر را بگيرد و اذيت به اهالى آنجا نمايد . » ( س . 95 ) با همه اين هشيارىها و هشدارها ، انگلستان موفق شد با استفاده از كليه ابزار و وسايل خود و با پيش گرفتن ديپلماسى « تهديد و تشويق » ، ماجراى بنادر مكران را به نفع خود پايان دهد و بخش‌هايى از خاك ايران را از آن جدا كند . ديپلماسى مداخله‌گرانهء انگلستان در اين دوره ، نه تنها در بنادر مكران بلكه در بنادر ميانى خليج فارس و از جمله « بندر لنگه » نيز فعال بود . از مجموعه گزارش‌هاى مداخله انگلستان در امور بندر لنگه و ديگر مسائل مربوط به اين بندر ، در اين كتاب ، چهارده سند مربوط به سال‌هاى 1276 تا 1281 قمرى / چاپ شده است كه نشان‌دهندهء فعال شدن كارگزاران انگليسى در بندر لنگه با هدف تثبيت موقعيت انگلستان در خليج فارس بوده است . عمده اين اسناد دربارهء ايجاد ناامنى و مخالفت برخى رؤساى طوائف « قاسمى » ساكن بندر لنگه با انگليسىها و نحوه اداره امور گمركى و ادارى اين شهر است . پيش از پرداختن به جزئيات اين حوادث ، يادآورى اين نكته لازم است كه شهر بندر لنگه در دوره صفوى بنيان گذاشته شد و پيش از قرن دهم هجرى نام اين منطقه « لشتان » يا « برلشتان » بوده است . با اخراج پرتغالىها از هرموز در سال 1031 ق . / 1622 م . دوره‌اى جديد از حيات اقتصادى بندر كنگ و نواحى مجاور آن يعنى بندر لنگه آغاز شد . در سال 1040 ق . / 1630 م . پرتغالىها اجازه تأسيس يك نمايندگى بازرگانى را در بندر كنگ به دست آوردند . « 1 » با استقرار دفاتر تجارى پرتغالىها در بندر كنگ اين بندر در رديف يكى از بنادر مهم خليج فارس درآمد و از آن پس شهرى كوچك در چند كيلومترى آن شكل گرفت كه ساكنان آن از مهاجران شهرهاى مجاور و اعراب قواسم بودند . تجار ساكن بندر جديد التأسيس ، اقدام به ايجاد بازار و تأسيسات رفاهى در آن كردند ، از اين دوره به بعد ، اين بندر حيات اقتصادى جديد خود را آغاز كرد . از سال 1017 ق . / 1609 م . به دنبال حملات پىدرپى حكام مسقط و گسترش ناامنى در سواحل ، بندر كنگ رونق و آبادى خود را به تدريج از دست داد و ساكنان آن به بندر لنگه مهاجرت كردند « 2 » در اين دوره كشتىهاى تجارتى كه از بندر عباس به بصره مىرفتند ، در بندر لنگه لنگر مىانداختند . « 3 » طى اين دوره ، حاكم بندر لنگه از طرف والى لارستان انتخاب مىشد و عملا در محدوده ادارى فارس قرار داشت . با مرگ نادر شاه افشار و از هم‌پاشيدگى سياسى جنوب ايران ، طوايف قواسم به تدريج در اين شهر قدرت گرفتند و كليه نواحى مجاور آن را ناامن كردند . در دورهء كريم خان زند شيخ محمد بستكى ، حاكم محلى بستك - يكى از شهرهاى پس‌كرانه بندر لنگه - مأمور حل‌وفصل مسئله بندر لنگه شد و توانست با عقد يك قرارداد ضابطى و اجاره‌دارى ، بندر لنگه و جزاير تابع آن را به رئيس طايفه قاسمى واگذار كند ، « 4 » اما حكومت عاليه آن بندر در اختيار ضابط بستك و حاكم لارستان قرار داشت . فعاليت دريايى قواسم در اين دوره موجب رشد و رونق شهرى بندر لنگه شد و اين روند در سال 1275 ق . / 1841 م . با مهاجرت گستردهء تجار بحرين به بندر لنگه سرعت زيادى يافت . « 5 » در اين ايام ، درگيرى داخلى بين شيوخ عتوبى بحرين و مداخله مستقيم دولت‌هاى عثمانى و انگليس در امور آن موجب ناامنى و ناآرامى اين نواحى شد و بخش عمده‌اى از تجار آن به بندر لنگه مهاجرت كردند و در آنجا ساكن شدند . « 6 » چون بيشتر مهاجران بحرينى ، غواص يا تاجر مرواريد بودند ، بندر لنگه مركز تجارت و خريد و فروش مرواريد شد . تجار اين بندر اين مرواريدها را به ديگر نقاط صادر كردند و از اين راه ثروت خوبى به دست آوردند . از طرف ديگر ، اهالى جنوبى خليج فارس در ساحل عمانات متصالح بخش عمده‌اى از ما يحتاج خود را از بندر لنگه تأمين مىكردند . به اين ترتيب بازار مبادلات منطقه‌اى در اين شهر رونق بسيارى يافت و اين بندر آبادترين و مهم‌ترين لنگرگاه خليج فارس در نيمه دوم قرن سيزدهم هجرى شد . از اين بندر به عنوان زيباترين و جالب‌ترين بنادر خليج فارس ياد شده است . لرد كرزن كه در اين ايام از بندر لنگه ديدار كرده است ، درباره تجارت آن مىنويسد : « لنگه عمده‌ترين بندر ولايت لارستان ايران است كه از ديرباز با بحرين و سواحل عربستان دادوستد تجارتى داشته ، اما كار تجارت خارجى آن اخيرا آغاز شده است ( دهكدهء لنگه در هفت ميلى آنجا در ساحل ، مقر ادارى و تجارتى هلنديها بود ولى سريعا ترقى نموده است ) . هر ساله تقريبا 100 هزار ليره پارچه نخى به آنجا وارد مىشود و به طور متوسط در حدود نصف كليهء واردات سالانه ( از لحاظ ارزش ) مرواريد است كه با ارزش بين 300 - 400 هزار ليره در هر سال به آنجا وارد مىشود . البته اين همه واردات را از لنگه به ديگر نقاط داخلى صادر مىكنند و اين حقيقت از آنجا استنباط مىشود كه مقدار واردات آنجا با رقم صادراتش كم و بيش برابر است . تنباكوى ايران از اقلام

--> ( 1 ) . گزارش سفير كشور پرتغال به دربار شاه سلطان حسين ؛ ژان اوبن ؛ ترجمه فارسى محمد پروين گنابادى ؛ تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1357 ، ص 60 . ( 2 ) . همان‌جا ، صص 38 - 36 . ( 3 ) . گابريل ، آلفونس ؛ تحقيقات جغرافيايى ايران ؛ ترجمه خواجه نورى ؛ تهران : ابن سينا ، 1348 ، ص 172 . ( 4 ) . تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، پيشين ، صص 130 - 128 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از اسناد مهاجرت تجار بحرين بنگريد به : گزيده اسناد خليج فارس ، پيشين ، جلد اول ، صص 34 - 31 . ( 6 ) . براى آگاهى بيشتر از نزاع قدرت بين محمد بن خليفه و عبد اللّه بن احمد در اين دوره بنگريد به : بحرين و مسائل خليج فارس ، پيشين ، صص 21 - 18 .